Digitale hulpmiddelen
De door mij beschreven journalistieke onderzoekspraktijk is voor een belangrijk deel geïnspireerd op het Digital Methods Initiative. Dit onderzoeksprogramma aan de UvA onder leiding van Richard Rogers pleit ook voor een mediumspecifieke benadering van internetonderzoek. Daarnaast ontwikkelen ze tools die online onderzoek kunnen vergemakkelijken. Deze hulpmiddelen worden op hun site beschikbaar gesteld en kunnen in veel gevallen ook het werk van journalisten eenvoudiger maken. Het kan gaan om eenvoudige tools zoals de Image Scraper. Hiermee kun je in één klik alle afbeeldingen van een webpagina verzamelen in een lijst. Maar ook om meer geavanceerde onderzoeksinstrumenten zoals de Issue Crawler waarmee hyperlinks gevolgd worden om zo netwerken van naar elkaar verwijzende sites in kaart te brengen.

Een tool dat speciale aandacht van journalisten verdient, is de Lipmannian Device, vernoemd naar de befaamde Amerikaanse journalist Walter Lipmann. In de jaren ’20 van de vorige eeuw schreef hij over de noodzaak om de affiniteit van een bepaalde persoon met een specifieke kwestie vast te kunnen stellen. Oftewel een instrument om ‘partisanship’ mee te meten. Vertaald naar de huidige nieuwsagenda zou het bijvoorbeeld erg nuttige informatie opleveren om de affiniteit van de nieuwe Tweede Kamerleden met belangrijke politieke kwesties als hypotheekrenteaftrek of euthanasie te kunnen meten. De Lipmannian Device gebruikt de logica van Google om dit te bewerkstelligen. Deze applicatie kan bijvoorbeeld onderzoeken welke namen van Kamerleden veelvuldig genoemd worden in de Google resultaten voor de zoekopdracht ‘euthanasie’. Hiermee kunnen vervolgens ranglijsten worden gemaakt van kamerleden die er in slagen hun stem te laten horen in het publiek debat over een kwestie als euthanasie.

Strategieën
Deze tools kunnen nuttig zijn voor de onderzoeksjournalistiek maar moeten niet zonder meer worden ingezet. Voorafgaand aan een onderzoek is het altijd belangrijk om je doelen duidelijk te definiëren. Hypotheses zijn onmisbaar omdat het maar al te gemakkelijk is om te verdwalen in grote hoeveelheden data. Nadat deze zijn vastgesteld kan er worden begonnen met het verzamelen en analyseren van de data. Hierbij is het verstandig om aan een bepaalde strategie vast te houden. Bijzonder effectief kan het zijn om de data over een periode te verzamelen om zodoende bepaalde trends te kunnen signaleren. Dit is wat Google Insights for Search doet met zoekresultaten en het NRC Handelsblad deed met de Wayback Machine (zie artikel 1). Het feit dat er op een gegeven moment 150 Nederlandse extreemrechtse sites zijn, zegt namelijk niet zoveel. Het is moeilijk aan te geven of dit veel of weinig is. Echter, wanneer er een duidelijk stijging of afname van het aantal sites te zien is, wordt het interessant. Helemaal als een toename van het aantal extreemrechtse sites verband lijkt te hebben met belangrijke maatschappelijke gebeurtenissen zoals 9/11 en de politieke moorden op Fortuyn en Van Gogh.

Een andere strategie kan zijn om afwijkende resultaten nader te onderzoeken. Verwijzingen in een Wikipedia-artikel over de relatie tussen prinses Mabel Wisse Smit en drugbaron Klaas Bruinsma werden met de Wikiscannersoftware teruggeleid tot het IP-adres van Paleis Huis Ten Bosch. De wijzigingen hadden geprobeerd te verbloemen dat Mabel foutieve informatie over haar affaire had gegeven aan de Minister-president. Nadat hier in de Nederlandse media uitvoerig over werd bericht bevestigde de RVD dat prins Friso en prinses Mabel verantwoordelijk waren geweest voor de aanpassingen.

Maar er zijn meer afwijkingen op het internet te vinden die de basis kunnen vormen voor een interessant nieuwsverhaal. In de Google zoekresultaten zijn ook voldoende ideeën voor journalistieke onderwerpen te vinden. Zo kreeg je lange tijd voor de zoekopdracht ‘jew’ als eerste een link te zien naar de antisemitische site jewwatch.com. De site is inmiddels tweede in de ranking maar dit voorbeeld laat wel zien hoe goed extreemrechtse fora er in slagen om de resultaten van Google naar hun hand te zetten. Een fenomeen dat zeker om journalistieke duiding vraagt.

Het presenteren van je bevindingen
Bij het toepassen van deze nieuwe onderzoekstechnieken moeten journalisten zich ook bewust worden van nieuwe verantwoordelijkheden. Voor grote groepen mensen is het internet nog een ‘black box’; een handig stuk technologie waarvan de precieze werking voor hen niet ter zake doet. Voor journalisten die verslag doen van online onderzoek is het dus van groot belang dat het onderzoeksproces op een duidelijke manier voor een groot publiek inzichtelijk wordt gemaakt. De journalist moet volledig transparant zijn over het onderzoek. Eén van de eerste stappen in dit opzicht zou dan ook moeten zijn het vrijgeven van de gebruikte datasets. Het publiek kan zo niet alleen het werk van de journalistiek controleren maar er tevens op voortbouwen. Crowdsourcing is in meerdere gevallen al een erg effectief hulpmiddel gebleken voor de journalistiek. Ook Nederlandse media grijpen dit hulpmiddel inmiddels aan.

Visualisatie kan ook helpen een nieuwsverhaal helder te maken voor het publiek. Grote hoeveelheden data kunnen inzichtelijk gemaakt worden door ze te visualiseren. Op papier kan dit met grafieken of diagrammen maar in een online omgeving zijn er nog veel meer mogelijkheden. Een goed voorbeeld is Top Secret America, een project van de Washington Post met als doel het beveiligingsapparaat van de Verenigde Staten zo nauwkeurig mogelijk in kaart brengen. Via talloze interactieve kaarten, grafieken en diagrammen wordt het publiek uitgedaagd om ook zelf connecties te maken en duiding te geven aan de data. Voor de Nederlandse media zijn dergelijke grote projecten misschien financieel onhaalbaar. Maar met gratis datavisualisatie-tools van ManyEyes is ook al hele hoop mogelijk zoals bijvoorbeeld The Guardian liet zien. Doordat deze software vrij toegankelijk is, wordt bovendien het lezerspubliek uitgedaagd om er zelf ook mee te gaan stoeien.

Voor onderzoeksjournalisten zijn er met de komst van het internet een hoop nieuwe mogelijkheden bijgekomen. Toch is er weinig veranderd in de zin dat creatief en analytische denkwerk aan de basis dient te staan van elk goed journalistiek onderzoek. ‘Online grounded investigative reporting’ moet ook vooral gezien worden als een aanvulling op het arsenaal aan onderzoekstechnieken waar journalisten over kunnen beschikken. In deze serie artikelen heb ik geprobeerd enkele mogelijkheden van het web voor de journalistiek weer te geven. Het soort journalistiek dat ik voorstel staat nog in de kinderschoenen maar naarmate steeds meer mensen vertrouwd raken met het web, zal de relevantie ervan alleen maar toenemen. Het internet zit vol verhalen.

Tegelijkertijd is een waarschuwing op zijn plaats. Het simpelweg toepassen van offline onderzoeksmethoden op het internet leidt zelden tot bevredigende resultaten. De internetpolls op de websites van veel kranten zijn hier een duidelijk voorbeeld van. Ook journalisten zien steeds meer de tekortkomingen van deze aanpak in. Weblogs als Geenstijl hebben al menigmaal aangetoond hoe gemakkelijk deze polls te kapen zijn.

De unieke kwaliteiten van het web
Met ‘online grounded investigative reporting’ stel ik daarom een mediumspecifieke aanpak voor. Een aanpak die zich rekenschap geeft van de specifieke eigenschappen van het web en de manier waarop informatie daarop is georganiseerd. Dit klinkt vaag maar in de praktijk betekent dit dat er gebruikt wordt gemaakt van digitale objecten als hyperlinks, recommender systems en hashtags. De New York Times maakte bijvoorbeeld gebruik van hashtags om het Twittergebruik rondom de Amerikaanse verkiezingen van november vorig jaar in kaart te brengen. Dit betekent dat journalisten niet alleen met de content bezig moeten zijn maar ook rekening moeten houden met de meer structurele elementen. Om Marshall McLuhan’s veelgehoorde uitspraak nog maar eens aan te halen: het medium is de boodschap, of in ieder geval een deel ervan.

De uitdaging is dus om vast te stellen met welke eigenschappen het internet zich onderscheidt van andere media. Tijdens mijn onderzoek kwam ik tot de conclusie dat het internet 1) veranderlijk, 2) traceerbaar, en 3) doorzoekbaar is. Ik zal elk van deze eigenschappen apart behandelen en proberen uit te leggen hoe dit voor onderzoeksjournalisten van belang kan zijn.

Veranderlijk
In mijn vorige artikel besprak ik het gebruik van de Wayback Machine door het NRC Handelsblad. Door de ontwikkeling van extreemrechtse sites te onderzoeken kwam de krant tot de conclusie dat het taalgebruik daar de afgelopen tien jaar was verhard. Dit onderzoek was mogelijk doordat het internet niet statisch maar constant aan verandering onhevig is. Websites komen en gaan en worden voortdurend aangepast. Met de Wayback Machine wordt dit inzichtelijk en kan het gebruikt worden voor onderzoek zoals dat van het NRC. Niet alleen om de verharding van taalgebruik aan te tonen. Het NRC-artikel liet ook zien dat er een correlatie bestaat tussen belangrijke maatschappelijke gebeurtenissen zoals 9/11 en de moorden op Fortuyn en Van Gogh en het aantal extreemrechtse sites.

Traceerbaar
Dit voorbeeld laat ook zien hoe alles op het internet sporen achterlaat die vervolgens te traceren zijn. Sociale interacties, of het nu is in de commentaarsectie van een populair weblog of in de bewerkingsgeschiedenis van een Wikipedia-artikel, worden zichtbaar op het web. Deze sporen van socialiteit kunnen enorm waardevol blijken voor de journalistiek. Zo kan bij Wikipedia de bewerkingsgeschiedenis en de discussiepagina informatie verschaffen over bepaalde controverses binnen een maatschappij. Ook kan onderzoek gedaan worden hoe er binnen verschillende taalgebieden tegen een bepaald onderwerp aangekeken wordt. Bij een klein onderzoekje dat ik vorig deed, kwam ik bijvoorbeeld tot de conclusie dat de Nederlandstalige Wikipedia als enige expliciete foto’s plaatst bij onderwerpen over seksualiteit.

Doorzoekbaar
Tot slot wordt het web voor een belangrijk deel georganiseerd door zoekmachines. Om op een zinvolle manier van het internet gebruik te maken zijn we afhankelijk van in het bijzonder Google. Dankzij applicaties als Google Insights for Search wordt het zoekgedrag van mensen inzichtelijk gemaakt.Dit kan van pas komen bij het in kaart brengen van trends. Als veel mensen zoeken naar luxe vakanties en dure kleding kan dit gezien worden als een goed teken voor de economie. Dergelijke grafieken komen op veel punten overeen met de officiële cijfers. Ook is Google in staat om succesvol voorspellingen te doen. In 2009 slaagde de zoekmachine erin om op basis van zoekgedrag de juiste winnaar van het Eurovisie Songfestival aan te wijzen. Het grote voordeel van Insights for Search voor de journalistiek is dat het actueel zoekgedrag gaat terwijl officiële data vaak gedateerd is.

Spreken cijfers voor zich?
Toch moet hier voorzichtig mee worden omgesprongen. Het is erg gemakkelijk om valse correlaties te vinden wanneer het om grote hoeveelheden data gaat. De kwantitatieve eigenschappen van het web bracht internetgoeroe en hoofdredacteur van Wired Magazine, Chris Anderson, tot de conclusie dat duiding overbodig is geworden.

“This is a world where massive amounts of data and applied mathematics replace every other tool that might be brought to bear. Out with every theory of human behavior, from linguistics to sociology. Forget taxonomy, ontology, and psychology. Who knows why people do what they do? The point is they do it, and we can track and measure it with unprecedented fidelity. With enough data, the numbers speak for themselves.”

Maar mag een onderzoeksjournalist er wel vanuit gaan dat de cijfers voor zich spreken? In grote hoeveelheden data kun je talloze patronen en trends vinden maar veel hiervan zijn statistische toevalligheden. Het vinden van de juiste correlaties is geen gemakkelijke opgave. Insights for Search definieert de zoekterm ‘goede baan’ bijvoorbeeld als positief voor de banenindex. Maar betekent dit dat mensen een goede baan hebben of dat ze op zoek zijn naar een goede baan. Dit om maar aan te geven dat zoektermen heel verschillend geïnterpreteerd kunnen worden.

Het is voor journalisten dan ook altijd een goed idee om voorafgaand aan een online onderzoek duidelijke vraagstellingen te formuleren. Dit om te voorkomen dat er in het wilde weg gespeculeerd wordt. Met de enorme hoeveelheid informatie op het web kan dit soms namelijk erg verleidelijk zijn. De hulpmiddelen voor online onderzoek, zoals Insights for Search en de Wayback Machine, moeten daarom ook kritisch benaderd worden. Een helder begrip van hoe het internet informatie genereert, organiseert en manipuleert hoort daarom aan de basis te staan van een journalistiek gedegen onderzoek.

Geen doemverhaal
Toch wil ik deze serie niet beginnen met een uitgekauwd doemverhaal over de negatieve invloeden van het internet op de journalistiek. Evenmin bied ik het ei van Columbus aan. Het afgelopen jaar heb ik mij voor mijn afstudeerscriptie (onder dit artikel) voor de master New Media aan de Universiteit van Amsterdam beziggehouden met nieuwe, spannende manieren waarop het web benut kan worden voor de onderzoeksjournalistiek. Mijn focus lag hierbij nu eens niet op de online verspreiding van nieuws maar op het vinden van verhalen. Ik zie het internet als een plek waar die werkelijk belangrijke nieuwsverhalen rondzwerven maar door de journalistiek nog lang niet altijd gevonden worden. De belangrijkste uitdaging voor journalisten is om op een relevante manier duiding te geven aan de enorme hoeveelheden informatie op het web. Hierbij hoort het ontwikkelen van nieuwe technieken en strategieën waarbij de unieke eigenschappen van het web ten volste worden benut. De aanpak die ik in mijn scriptie heb beschreven noem ik online grounded investigative reporting, waarbij mijn stelling is dat online onderzoek gebruikt kan worden om maatschappelijke dynamieken te signaleren.

Taak en functie van de onderzoeksjournalistiek
De onderzoeksjournalistiek is altijd sterk afhankelijk geweest van technologische ontwikkelingen. Begin 20ste eeuw bracht de Amerikaanse onderzoeksjournaliste Ida Tarbell nog jaren door in overheidsarchieven alvorens met een nieuwswaardig verhaal naar buiten te komen. Met de intrede van de computer in de redactielokalen hoefde het uitspitten van archieven niet meer zoveel tijd in beslag te nemen. Toch was het wantrouwen in de nieuwe technologie aanvankelijk groot. Toen een computerprogramma tijdens de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 1952 een massale overwinning voor Dwight D. Eisenhower voorspelde, werd dit door geen enkele journalist geloofd. Het zou immers een ontzettend spannende race worden. De uiteindelijke uitslag lag ongelooflijk dicht bij de eerste voorspellingen van de computer.

Rond de jaren ’80 kregen redacties ook beschikking over online databases. Niet alleen kregen journalisten opeens beschikking over bergen aan informatie. Ook raakten ze bekend met software voor spreadsheetanalyse en het gebruik van databases. Vaardigheden die de weg bereidden voor een geheel nieuwe journalistieke praktijk. Precision journalism of datajournalistiek gebruikt kwantitatieve technieken uit de sociale wetenschappen voor journalistieke doeleinden. Inmiddels is database-analyse uitgegroeid tot een onmisbaar onderdeel van de onderzoeksjournalistiek.

Opvallend is ook hoe technologische ontwikkelingen de taak en functie van onderzoeksjournalistiek kunnen beïnvloeden. De Vereniging voor Onderzoeksjournalisten (VVOJ) onderscheidt drie soorten onderzoeksjournalistiek. Van oudsher wordt de onderzoeksjournalistiek veelal geassocieerd met het onthullen van schandalen. De komst van de computer zorgde ervoor dat het voor journalisten veel makkelijker werd om archieven en databases door te spitten waardoor overheidsbeleid getoetst kon worden. Een tweede soort onderzoeksjournalistiek, het controleren van overheden, bedrijven of andere organisaties won hierdoor aan terrein.

Nu steeds meer mensen het internet omarmen als een essentieel onderdeel van hun leven, breekt er een nieuwe fase aan voor de onderzoeksjournalistiek. Een derde, door de VVOJ onderscheiden soort onderzoeksjournalistiek is hier nauw mee verbonden: het signaleren van sociale, economische, politieke en culturele trends. Door gebruik te maken van de manier waarop informatie op het web is georganiseerd, wordt het mogelijk om betrouwbare onderzoeksjournalistiek op het internet te bedrijven. Uiteraard betekent dit niet dat het onthullen van schandalen of het toetsen van beleid nu aan relevantie moet inboeten. Ik wijs er enkel op dat de komst van het internet een volstrekt nieuw werkterrein voor journalisten betekent waar vooralsnog te weinig gebruik van wordt gemaakt.

Het web als onderdeel van de maatschappij
In mijn ervaring wordt het web nog te veel gezien als een wereld die losstaat van het alledaagse maatschappelijke leven. Cyberspace wordt nog te vaak beschreven als een digitale wildernis waar volstrekt andere regels en wetten gelden of, net zo banaal, als een online utopie waar vrijheid en democratie eindelijk tot bloei kunnen komen. Studies hebben echter aangetoond dat cyberspace niet als een vervanging maar als een aanvulling van de maatschappij moet worden gezien. Op basis hiervan kun je vervolgens concluderen dat sociale en culturele ontwikkelingen zich afspiegelen op het web in online omgevingen als bijvoorbeeld Wikipedia, sociale netwerksites en zoekmachines. Google-econoom Hal Varian toonde aan dat de hoeveelheid zoekopdrachten naar onderwerpen als ‘banen’, ‘bijstand’ en ‘werkloosheid’ een goede indicatie is voor werkloosheidscijfers die statistische bureaus presenteren. Het web biedt echter nog veel meer mogelijkheden voor het signaleren van trends en het opsporen van veranderingen in de samenleving.

Online grounded investigative reporting is geenszins een geheel nieuwe aanpak. Een goed voorbeeld van dit soort onderzoeksjournalistiek in de Nederlandse media is een artikel in het NRC Handelsblad over de opkomst en ondergang van extreemrechtse sites in augustus 2007. Voor dit onderzoek werd gebruik gemaakt van de Wayback Machine. Deze zoekmachine voor The Internet Archive maakt het mogelijk om gearchiveerde versies van websites over een bepaalde periode te bekijken. Door een inventarisatie van ruim 150 extreemrechtse sites over een periode van tien jaar te maken, kwam het NRC tot de conclusie dat het taalgebruik op deze sites verhardde. Ook trekt het artikel hieruit de conclusie dat het internet de weerslag lijkt van “de maatschappelijke verharding in Nederland”. Het NRC schrikt er dus niet voor terug om online bevindingen te gebruiken voor het aantonen van maatschappelijke verandering. Al suggereert het artikel ook dat het web gezien kan worden als aanjager van deze verharding.

Nieuwe mogelijkheden
Het gebruik van de Wayback Machine voor het signaleren van een maatschappelijke trend is één manier waarop het internet benut kan worden door de onderzoeksjournalistiek. Maar de mogelijkheden zijn legio. Denk aan de bewerkingsgeschiedenis van bepaalde controversiële Wikipedia-artikelen en alle informatie die dit prijs kan geven over het publieke debat. Denk aan Google Insights for Search en de inzage die deze applicatie journalisten geeft in het zoekgedrag van mensen. Al deze informatie is door de transparantie van het web vrij toegankelijk en schreeuwt om journalistieke duiding.

De digitale revolutie zou op deze manier nog wel eens een blessing in disguise kunnen betekenen voor de onderzoeksjournalistiek. WikiLeaks deed in samenwerking met onderzoeksjournalisten de wereld al op haar grondvesten schudden door gebruik te maken van de unieke eigenschappen van het web. Online grounded investigative reporting kenmerkt zich echter door een focus op het natively digital. Je kunt hierbij denken aan sociale interacties op Twitter, Facebook of Wikipedia. Dit terwijl de gelekte WikiLeaks-documenten een andere oorsprong dan het web hebben. Mijn focus op het natively digital zal voor journalisten aan relevantie toenemen naarmate steeds meer mensen steeds meer tijd op het Internet doorbrengen. Tegelijk moeten journalisten vertrouwd raken met nieuwe online technieken en zich bewust worden van nieuwe verantwoordelijkheden. Valse correlaties zijn op het internet immers gemakkelijk te vinden. De noodzaak voor journalisten om inzicht te krijgen in de manier waarop informatie op het Web is georganiseerd, wordt hierdoor van essentieel belang.

Laat mij dit concreet maken. De Amerikaanse journalist Walter Lippmann sprak in de jaren ‘20 van de vorige eeuw over de noodzaak om de affiniteit van een bepaalde actor met een specifieke kwestie te kunnen meten. Vertaald naar de huidige nieuwsagenda zou het erg nuttige informatie opleveren om de affiniteit van de nieuwe Kamerleden met kwesties als hypotheekrenteaftrek of euthanasie te kunnen meten. Ik denk dat het internet daar mogelijkheden voor biedt. Door te onderzoeken welke namen van Kamerleden veelvuldig genoemd worden in de Google resultaten voor de zoekopdracht ‘euthanasie’ kunnen ranglijsten worden vastgesteld die iets zeggen over de mate van affiniteit met dit onderwerp. Er bestaan softwaretools waarmee dit onderzoek vrij eenvoudig valt uit te voeren. Een volgende stap zou zijn om de resultaten te vergelijken met uitspraken van de politici. Politicus X zegt betrokken te zijn met een bepaalde kwestie maar blijkt dit ook uit het onderzoek?

Met de komst van het Kabinet-Rutte lijkt de discussie over het gebruik van kernenergie weer helemaal open te liggen. Maar hoe wordt deze discussie online gevoerd? Met behulp van software is het mogelijk om hyperlinks te volgen om zo het netwerk aan sites dat zich rondom dit thema mobiliseert in kaart te brengen. Dit is niet een netwerk in de klassieke zin waarbij verschillende partijen gezamenlijk optrekken om een bepaald doel te bereiken. Dit netwerk representeert vaak veel tegenstrijdige belangen. Voor de onderzoeksjournalistiek is dit razend interessant gegeven. Zo kunnen er aan de hand van de resultaten uitspraken gedaan worden over welke partijen zich in een kwestie mengen en in hoeverre deze erkend worden door andere belanghebbers. Vervolgens is het mogelijk om de situatie online te vergelijken met het publieke debat over kernenergie in andere media.

Ik heb in de voorafgaande paragrafen twee toepassingen gegeven van het soort online onderzoeksjournalistiek waar ik in geïnteresseerd ben. Een wellicht nog grotere uitdaging is echter de presentatie van de resultaten aan het publiek. Datavisualisatietools bieden hierin een hoop mogelijkheden. Het Datablog-initiatief van de Guardian kan daarbij als voorbeeld dienen.

Ik gebruik de term ‘digital digging’ voor de onderzoeksjournalistieke praktijk waarbij de unieke kwaliteiten van het web ten volste worden benut.  Digital digging onderscheidt zich door een mediumspecifieke aanpak. Te vaak zie ik nog de directe toepassing van offline methodes in online omgevingen. De internetpolls die op de websites van toonaangevende kranten prijken, zijn hier het duidelijkste voorbeeld van. Toch zien ook journalisten steeds meer de tekortkomingen van deze aanpak in. Het notoire Geenstijl heeft al menigmaal aangetoond hoe onbetrouwbaar deze polls kunnen zijn. Echter, door gebruik te maken van de manier waarop het web georganiseerd is door bijvoorbeeld hyperlinks en zoekmachines, is het volgens mij wel degelijk mogelijk om betrouwbare onderzoeksjournalistiek op het internet te bedrijven. Google heeft al bewezen griepepidemieën met redelijke precisie te kunnen voorspellen aan de hand van het online zoekgedrag van grote groepen mensen. Het web biedt echter nog veel meer mogelijkheden voor het signaleren van maatschappelijke trends, het aan de kaak stellen van misstanden of het onthullen van schandalen.

In mijn thesis heb ik al verschillende mogelijkheden kritisch besproken. Dit blog is bedoeld om aan dit onderzoek een vervolg te geven. Ik zal de ontwikkelingen op het gebied van onderzoeksjournalistiek en nieuwe media nauwgezet volgen. Ook zal ik tools en technieken beschrijven die nuttig kunnen zijn voor onderzoeksjournalisten. Bovenal is het goed om te beseffen dat Digital Digging een journalistieke praktijk die, met name in Nederland, nog in de kinderschoenen staat. Het zou mooi zijn als dit blog de aanzet zou zijn voor een relevante, optimistische doch kritische discussie over wat het internet kan betekenen voor de onderzoeksjournalistiek.